Met meer langer werken

DOSSIER LANGER WERKEN - In heel Europa laten de effecten van de aantrekkende economie zich duidelijk voelen. Voor het eerst sinds de financiële crisis kon elke Europese lidstaat in 2017 economische groei noteren. Liefst 235 miljoen mensen zijn aan het werk, dat is het hoogste aantal ooit. Ook in België neemt de werkgelegenheid toe.

Maar dat positieve nieuws legt eens te meer de knelpunten op de arbeidsmarkt bloot:  de enorme vergrijzing en het hoge aantal non-actieven. Er is maar één afdoend antwoord om onze economie en sociale zekerheid overeind te houden: met meer gemotiveerde mensen langer aan de slag.

Van 1950 tot vandaag

De voorbije 50 tot 70 jaar is de samenleving ingrijpend veranderd. Eén van de grootste mirakels is het feit dat mensen langer leven. Nog niet zo lang geleden was het eerder uitzonderlijk dat iemand de leeftijd van 70 jaar bereikte. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen het huidige pensioenstelsel in werking trad, bedroeg de gemiddelde levensduur 65 jaar, dat werd toen ook de pensioenleeftijd. Wie zijn pensioen haalde was bij de gelukkigen, al bleef het toekomstperspectief eerder beperkt. Intussen is de gemiddelde levensverwachting 80 jaar en meer (*1) en ze blijft stijgen. Dat is goed nieuws voor de gepensioneerde, maar niet voor zijn pensioen, want op 20 jaar en meer is ons pensioenstelsel niet berekend.

Marianne ThyssenEuropese pijler

De Europese Unie werkte de ‘Europese pijler van sociale rechten’ (*3) uit. Die steunt op drie assen:

  1. Gelijke kansen en toegang tot onderwijs, levenslang leren, vorming en arbeidsmarkt;
  2. Billijke arbeidsvoorwaarden 
  3. Toegang tot een moderne sociale bescherming voor iedereen.

“Onze gezamenlijke uitdaging is onzekerheid. Het antwoord hierop moet zijn: vertrouwen”, stelt Marianne Thyssen, Europees Commissaris voor Werkgelegenheid, Sociale Zaken, Vaardigheden en Arbeidsmobiliteit. “Goede kinderopvang, levenslang leren, moderne arbeidswet en een moderne sociale bescherming voor iedereen brengen de houvast die we allemaal nodig hebben.”

Haar advies? Investeer in:

  • vorming van mensen, ook van oudere werknemers;
  • werkplekleren;
  • goede arbeidsomstandigheden en sociale bescherming van werknemers.

Een tweede positieve zaak: we studeren langer. Nog maar enkele decennia geleden waren hogere studies het voorrecht van enkelingen. Het gros van de jongeren betrad de arbeidsmarkt voor hun achttiende verjaardag. Anno 2018 ligt de gemiddelde intredeleeftijd op 20-21 jaar. De verhouding tussen de actieven en inactieven bedraagt nu 2,3 werkenden per inactieve. Tegen 2060 zal die verhouding in België dalen tot 1,70. Gelukkig groeit de tewerkstelling van 55-plussers – bijna 1 op 2 in 2017, of een groei van meer dan 10% op tien jaar tijd. Toch zullen tussen 2018 en 2023 meer dan 1,6 miljoen Belgen de arbeidsmarkt verlaten. Dat is een fundamentele evolutie met zware gevolgen voor onze sociale zekerheid, want terwijl de financiering daalt (minder actieven) stijgen de uitgaven (meer kosten voor pensioen, gezondheidszorg …).

“Langer leven, langer studeren, korte loopbanen en hogere pensioenen: die cocktail is onhoudbaar.”

Pieter Timmermans, gedelegeerd bestuurder VBO

Bovendien laat de krapte op de arbeidsmarkt zich almaar prominenter voelen. Steeds vaker signaleren bedrijven dat hun groei wordt beknot door een gebrek aan geschikte medewerkers met de juiste vaardigheden. De mismatch op de arbeidsmarkt, de kloof tussen vraag en aanbod, groeit.

Deze tendensen hebben een onmiskenbare impact op de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid. De demografische omwenteling en de daaruit voortvloeiende demografische afhankelijkheidsgraad kunnen we moeilijker beheersen, maar de economische afhankelijkheidsgraad kan wel worden bijgestuurd. Niemand twijfelt nog aan de noodzaak om in te grijpen. Maar de sense of urgency ontbreekt nog (té) vaak bij werkgevers én werknemers.

Werkbaar werk - veel ongenoegen

Ondanks alle positieve evoluties is het maatschappelijk ongenoegen groot: langer werken, meer flexibiliteit … zien velen niet zitten. Volgens de publieke opinie schort er wat aan de arbeidsmarkt. Vreemd genoeg tonen cijfers veeleer het omgekeerde: werk was nog nooit zo werkbaar. België hoort bij de besten in Europa (naast Scandinavische landen) op het vlak van de arbeidskwaliteit (0,75 op schaal van 0 tot 1), het evenwicht tussen werk en privé (8,8 op 10 is tevreden) en de werktevredenheid (90%).

Pas de wet aan!

Als de wet verandert, zal ook het gedrag wijzigen. Welke aanpassingen zijn noodzakelijk?

  • Een globale pensioenhervorming om de transparantie en financiële leefbaarheid van onze pensioenen te waarborgen (*2);
  • De afbouw van de vervroegde uittreding;
  • Het wegwerken van remmen op aanwerving, tewerkstelling en mobiliteit;
  • De beschikbaarheid op de arbeidsmarkt stimuleren. Tegenover het recht op een werkloosheidsuitkering staat de plicht om beschikbaar te zijn voor de arbeidsmarkt. Dat betekent dat werklozen daadwerkelijk zelf op zoek gaan naar een job, of minstens toch een passende job aanvaarden als de regionale bemiddelingsdienst die aanbiedt;
  • De reïntegratie, herinschakeling, activering en heroriëntering bevorderen (een regionale bevoegdheid) om zo te vermijden dat mensen gevangen zitten in hun tewerkstellingssituatie of statuut en om remmen op langere loopbanen uit te schakelen.
  • Naar een moderne combinatie gezin/arbeid. Innovatieve ideeën als levenslang leren, tijdsparen, loopbaansparen … moeten ingang vinden;
  • Het leeftijds(on)bewust personeelsbeleid (afbouwen anciënniteitsbarema’s) en de échte leercultuur mogelijk maken.

We horen steeds vaker dat we evolueren naar hyperflexibiliteit. Nochtans ligt het aandeel zaterdag-, zondag-, nacht- en, ploegenarbeid, tijdelijke en deeltijdse jobs … in ons land lager dan in de EU-15,  onze buurlanden Nederland, Frankrijk en Duitsland inbegrepen. Bovendien werkt 80% of meer in een voorspelbaar werkregime. Met gemiddeld 28.6 effectief gepresteerde uren per week per voltijdse werknemer (2016) werken we absoluut niet méér dan in het buitenland. Toch klaagt de Belg massaal. Kampt ons land met een arbeidsissue of is er een perceptieprobleem?

De digitalisering voedt ongetwijfeld het onzekerheidsgevoel. We weten vrij goed welke jobs door digitalisering en automatisering potentieel bedreigd zijn. Omgekeerd is het moeilijk te voorspellen hoeveel en welke nieuwe jobs zullen ontstaan. Die onzekerheid verklaart voor een stuk de kloof tussen perceptie en realiteit.

Kiemen van verandering

“Beter investeren in de competenties van medewerkers met het risico dat ze vertrekken, dan niet investeren en riskeren dat ze blijven.”

Iedereen heeft het over de noodzaak om langer te werken, maar weinigen komen met echte oplossingen. De voorbije 25 jaar was het bijvoorbeeld regel om de vraag naar meer loon op te vangen door de productiviteit op te voeren en mensen door machines te vervangen. Hoe zinvol is dat nog?  Die logica zette de ‘work-life balance’ zodanig onder druk dat de vraag naar loopbaanonderbreking, verlofstelsels en andere werkonderbrekingssystemen bleef toenemen. Als we de loononderhandelingen blijven financieren door productiviteitswinsten, kunnen we nooit aan de rat race ontsnappen en riskeren we bovendien het land te worden met de meest geautomatiseerde productieprocessen, maar ook met de grootste arbeidsuitstoot.

De kiemen voor verandering situeren zich op twee domeinen: een vooruitstrevend wettelijk kader en een HR-beleid dat langer werken stimuleert.

  1. Er is nood aan een aangepaste wetgeving. Om belangrijke uitdagingen te noemen: minder mogelijkheden voor vervroegde uittreding, terugdringen van de belemmeringen rond werkloosheid/ tewerkstelling/mobiliteit, aangepaste voorwaarden voor beschikbaarheid op de arbeidsmarkt, re-integratie/heroriëntering/activering, combinatie werk-privé, levenslang leren, leeftijd(on)afhankelijk beleid, herziening van de pensioenen … (lees ook de kaderstukken ‘Pas de wet aan’ en ‘Europese pijler’).
  2. Naast de noodzaak aan een gunstig kader (cao’s, wetten …) dragen ook ondernemers en HR-professionals een grote verantwoordelijkheid. Ondernemingen moeten oog hebben voor vorming, opleiding, maatwerk, evenwicht werk-privé, ergonomie, arbeidsvoorwaarden en –omstandigheden … In zijn verslag van 2015 gaf de Hoge Raad voor de Werkgelegenheid al aan dat we nood hebben aan een meer flexibele arbeidsmarkt, een flexibeler arbeidsorganisatie en meer individueel maatwerk, over leeftijden en generaties heen. Het is dus geen kwestie van ‘minder’ maar van ‘anders’ werken.

Meer info:

*1. Het NIS voorspelt een levensverwachting van 88,1 jaar voor vrouwen en 82,1 jaar voor mannen in 2050.

*2. De pensioenuitgaven vertegenwoordigen 1/5e van de totale primaire uitgaven (201 miljard euro) en zullen bij ongewijzigd beleid alleen maar stijgen. Zo zullen er tussen nu en 2040 780.000 gepensioneerden bijkomen en neemt de levensverwachting (en dus het aantal te financieren pensioenjaren) verder toe. De vergrijzingskosten zullen met 12,8% van het bbp stijgen tegen 2040, wat overeenkomt met een additionele kost van 2,3% van het bbp (Studiecommissie voor de Vergrijzing). Dat betekent dat we in 15 jaar tijd bijna 10 miljard euro moeten vinden om die extra kosten te financieren. Er dreigt dan ook een onevenwicht tussen de uitgaven en de inkomsten: onze loopbanen zijn immers te kort en het aantal actieven per gepensioneerde zal teruglopen van 2,6 vandaag tot 1,8 in 2060. Naast een globale pensioenhervorming moeten daarom de loopbaanduur en de tewerkstellingsgraad omhoog.

*3. Ga naar http://ec.europa.eu en zoek op ‘De 20 beginselen van de Europese pijler van sociale rechten’.

Auteurs: Katleen Weytjens & VBO. Deze tekst verschijnt ook in VBO Reflect #16

Dit artikel maakt deel uit van het dossier 'Langer werken: hoe worden we samen 100?'.
Publicatiedatum: 06/06/2018 - 21:57

Arbeidsmarkt & -beleid

06/08/18 - 06:42 Internationale werknemers werken ook25/07/18 - 18:59 Regering vindt half miljard euro in jobs25/07/18 - 15:14 Vlaamse ondersteuningspremie nu ook na ernstige ziekte18/07/18 - 13:02 1 op 6 op zoek naar ander werk11/07/18 - 10:12 De dienstenchequesector, een succesverhaal?11/07/18 - 10:08 Federgon dringt aan op verder optimaliseren dienstenchequesysteem11/07/18 - 09:18 Individuele beroepsopleiding IBO wordt kosteloos04/07/18 - 19:17 Vlaamse werkloosheid daalt al bijna drie jaar25/06/18 - 19:12 Studenten willen nog meer werken21/06/18 - 06:29 Zoeken naar de '&' in oplossingen

HRM

05/07/18 - 06:24 Weet jij welk talent je in huis hebt?04/07/18 - 20:53 12% rijdt nooit met bedrijfswagen naar het werk04/07/18 - 19:32 De waarheid van de sollicitant28/06/18 - 06:05 Welzijn: bouwen aan duurzame inzetbaarheid27/06/18 - 19:29 Aziatische steden zijn duurste voor expats27/06/18 - 18:16 Rotmobieltje!21/06/18 - 06:21 Flexibel loon voor sterker werk21/06/18 - 06:21 Hoe sterk of zwak is het cafetariaplan?07/06/18 - 09:42 WK-gekte: Belgen blijven nuchter06/06/18 - 21:58 Zet jij CSR in om talent aan te trekken?

Leiderschap

08/08/18 - 06:40 Vrouwen zijn klaar voor de top maar is de top klaar voor vrouwen?13/06/18 - 19:23 Persoonlijkheid leidinggevende mannen en vrouwen verschilt nauwelijks07/06/18 - 06:34 De feiten, niets dan de feiten28/05/18 - 08:45 Het is de schuld van het schuldgevoel23/05/18 - 10:24 Kantoorhond verjaagt stress15/05/18 - 06:19 Dansen met collega’s27/04/18 - 12:47 Tijd geven aan de maatschappij26/04/18 - 07:44 “Wat weet jij van water? Je bent een vis”25/04/18 - 16:31 Belg heeft veel autonomie, weinig inspraak23/04/18 - 15:51 Je bent succesvol, waarom werk je dan nog zo hard?

Juridisch

09/08/18 - 06:36 Was het vrije keuze of keuze onder dwang?26/07/18 - 06:31 Zorg dat aanneming geen verboden terbeschikkingstelling wordt12/07/18 - 06:14 Wat als je werknemer bedrijfsgeheimen doorvertelt?05/07/18 - 05:54 Flexibel ouderschapsverlof wordt mogelijk28/06/18 - 06:55 Wat als je werknemer in de politiek gaat?14/06/18 - 06:48 Moet je een ontslag altijd motiveren?31/05/18 - 06:23 Moet de zieke werknemer zijn bedrijfswagen inleveren?17/05/18 - 07:18 Wanneer betaal je de verbrekingsvergoeding?03/05/18 - 06:45 Ooit vakantiegeld fout uitbetaald? Lees even dit…19/04/18 - 07:04 Onterecht afwezig, (geen) reden tot ontslag

Blog

20/06/18 - 19:06 Van oorlog om talent naar opportuniteit?13/06/18 - 16:19 6 tips om de thuiswerkplek succesvol te implementeren02/05/18 - 07:20 Stapvoets is de snelste weg naar een betere mobiliteit26/03/18 - 10:23 Ken jij de vier Aziatische carrièreopties?06/03/18 - 06:50 Bescheidenheid siert ook een leider01/03/18 - 06:35 Ik heb het gehad met de files...20/02/18 - 07:03 3D-HR: omlaag, omhoog en opzij24/01/18 - 17:37 Cultuur + Technologie + Data = Employee Engagement17/01/18 - 10:01 Kijk niet enkel met je organisatiebril14/12/17 - 07:07 Pleidooi voor een gereduceerd werknemersstatuut

Jobhop

09/08/18 - 07:01 Jobhop: Vanessa Didden09/08/18 - 07:00 Jobhop: Wouter Van Linden09/08/18 - 06:58 Jobhop: Tom Rommens26/07/18 - 06:48 Jobhop: Monica De Jonghe25/07/18 - 19:19 Jobhop: Hanne De Wit25/07/18 - 19:05 Jobhop: Laurie Frenkel21/06/18 - 08:02 Jobhop: Diederik Van Noten21/06/18 - 07:52 Jobhop: Kristof Van den Elsen20/06/18 - 18:27 Jobhop: Fons Leroy20/06/18 - 18:24 Jobhop: Karel Van Eetvelt

Events

07/06/18 - 16:18 HR-Gala 201811/04/18 - 08:44 Werkgeluk 202019/03/18 - 09:53 HR in de zorg: Is leren de geheime superkracht?20/02/18 - 12:29 Meer events?13/02/18 - 12:54 Masterclass Recruitment Analytics06/02/18 - 09:33 Arbeidsre-integratie bij langdurige ziekte22/12/17 - 11:18 De uitdagingen van Arbeidsmarkt 4.019/10/17 - 11:35 CSR Professional of the Year - GRATIS TICKETS voor WisKeys-lezers19/09/17 - 14:53 Conferentie #HRPRO10011/09/17 - 12:59 The future of HR: employee engagement is key

Dossiers

06/06/18 - 22:18 Langer werken: hoe worden we samen 100?24/05/18 - 07:22 Recruitment analytics14/03/18 - 16:42 De hartslag van arbeidsmarkt 4.021/02/18 - 16:26 CSR is een trend, geen hype07/12/17 - 07:48 De arbeidswet ontrafeld06/11/17 - 16:36 De toekomst in beweging12/10/17 - 05:39 Innoverende HR in de praktijk15/06/17 - 09:47 Re-integratie = kansen benutten14/06/17 - 09:00 #LerenuitBoeken01/06/17 - 06:18 Mini-dossier: duurzame loopbanen